ગુજરાતમાં UCCનું કાઉન્ટડાઉન: લગ્ન, વારસો અને લિવ-ઇન સંબંધો માટે આવશે નવા નિયમો

ગાંધીનગર: ઉત્તરાખંડ બાદ હવે ગુજરાત દેશનું બીજું એવું રાજ્ય બનવા જઈ રહ્યું છે જ્યાં યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ (UCC) એટલે કે સમાન નાગરિક સંહિતા લાગુ થશે. મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલની અધ્યક્ષતામાં મળેલી કેબિનેટ બેઠકમાં આ ઐતિહાસિક બિલના ડ્રાફ્ટને મંજૂરી આપી દેવામાં આવી છે. જસ્ટિસ રંજના પ્રકાશ દેસાઈ સમિતિના અહેવાલ બાદ હવે આ બિલ 25 માર્ચના રોજ વિધાનસભામાં રજૂ થવાની શક્યતા છે.

🧐શું બદલાશે? મુખ્ય પાસાઓ પર એક નજર

નવા કાયદાનો મૂળ મંત્ર ‘એક દેશ, એક નિયમ’ (વ્યક્તિગત બાબતોમાં) છે. તેનાથી સામાજિક માળખામાં નીચે મુજબના મોટા ફેરફારો આવશે:

• લગ્ન અને નોંધણી: હવે તમામ ધર્મો માટે લગ્નની નોંધણી (Registration) ફરજિયાત બનશે. જોકે, નોંધણી વગર લગ્ન ગેરકાયદે નહીં ગણાય, પરંતુ સમયસર રજિસ્ટ્રેશન ન કરાવનાર દંપતીએ દંડ ભરવો પડશે.
• છૂટાછેડાના કડક નિયમો: લગ્નજીવનમાં સ્થિરતા લાવવા માટે લગ્નના એક વર્ષ સુધી છૂટાછેડાની અરજી કરી શકાશે નહીં. છૂટાછેડાની પ્રક્રિયાને વધુ પારદર્શક બનાવી બાળકોના ભરણપોષણ અને કસ્ટડી પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
• વારસા હકમાં સમાનતા: મિલકતના અધિકારોમાં હવે પુત્ર અને પુત્રી વચ્ચે કોઈ ભેદભાવ રહેશે નહીં. તમામ ધર્મની મહિલાઓને મિલકતમાં સમાન હક આપી આર્થિક રીતે સશક્ત બનાવવાનો લક્ષ્યાંક છે.

👫લિવ-ઇન રિલેશનશિપ માટે કડક જોગવાઈ

​ગુજરાતના UCC ડ્રાફ્ટમાં લિવ-ઇન રિલેશનશિપમાં રહેતા યુગલો માટે નોંધણી ફરજિયાત કરવામાં આવી છે.

👉નોંધનીય છે કે: જો કોઈ લિવ-ઇનની વિગતો છુપાવશે, તો તેને જેલ કે દંડની સજા થઈ શકે છે. જોકે, આવા સંબંધોથી જન્મેલા બાળકોને પિતાની મિલકતમાં કાયદેસરનો હક મળશે.

🗣️આદિવાસી પરંપરાઓનું રક્ષણ

રાજ્ય સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે UCCના અમલીકરણમાં સામાજિક વિવિધતાનું ધ્યાન રખાયું છે. અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) સમુદાયની પરંપરાગત પ્રથાઓ અને તેમની સંસ્કૃતિને આ કાયદાની અમુક જોગવાઈઓમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે, જેથી તેમની ઓળખ અકબંધ રહે.

👇UCC: એક નજરે મોટા ફેરફારો

​૧. લગ્ન અને છૂટાછેડા: ‘એક જ નિયમ’

​અત્યાર સુધી અલગ-અલગ ધર્મોમાં લગ્ન અને છૂટાછેડા માટે પર્સનલ લો (Personal Laws) હતા. UCC લાગુ થયા બાદ:

• સમાન લગ્ન વય: તમામ ધર્મો માટે લગ્નની ઉંમર એકસમાન રહેશે.
• એક જ લગ્નનો નિયમ: કોઈ પણ વ્યક્તિ પ્રથમ જીવનસાથી જીવિત હોય અથવા છૂટાછેડા ન થયા હોય ત્યાં સુધી બીજા લગ્ન કરી શકશે નહીં.
• ફરજિયાત નોંધણી: લગ્નની નોંધણી કરાવવી ફરજિયાત રહેશે, જેથી મહિલાઓના કાયદેસરના હકો સુરક્ષિત રહે.

​૨. વારસો અને મિલકત: પુત્રીઓને સમાન હક

​મિલકતની વહેંચણીમાં અત્યાર સુધી જે વિસંગતતાઓ હતી તે દૂર થશે:

• સમાન અધિકાર: પિતાની મિલકતમાં પુત્ર અને પુત્રી બંનેને હવે સમાન હિસ્સો મળશે.
• લિંગ સમાનતા: પત્ની અને માતાના મિલકત સંબંધિત હકો વધુ મજબૂત અને સ્પષ્ટ બનશે.

​૩. લિવ-ઇન રિલેશનશિપ: કાયદાકીય માળખું

​આ કાયદાની સૌથી ચર્ચિત જોગવાઈ લિવ-ઇન સંબંધોને લઈને છે:

• ફરજિયાત રજીસ્ટ્રેશન: લિવ-ઇનમાં રહેતા યુગલોએ સ્થાનિક રજિસ્ટ્રાર પાસે નોંધણી કરાવવી પડશે.
• બાળકોની સુરક્ષા: આવા સંબંધોથી જન્મેલા બાળકો ‘અનૌરસ’ નહીં ગણાય, તેમને પિતાની મિલકતમાં તમામ કાયદેસરના હકો મળશે.
• સુરક્ષા: સંબંધ તોડતી વખતે પણ જાણ કરવી પડશે, જેથી કોઈ પણ પક્ષ (ખાસ કરીને મહિલા) સાથે અન્યાય ન થાય.

​૪. આદિવાસી સમુદાય અને અપવાદો

​ગુજરાતની સંસ્કૃતિ અને વિવિધતાને ધ્યાનમાં રાખીને અમુક છૂટછાટો આપવામાં આવી છે:

• ST સમુદાયને મુક્તિ: અનુસૂચિત જનજાતિની પરંપરાઓ, રૂઢિગત પદ્ધતિઓ અને વિશિષ્ટ સંસ્કૃતિને આ કાયદાની કડક જોગવાઈઓમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે.

❓નિષ્કર્ષ: શું બદલાશે?

સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, UCC આવ્યા પછી પૂજા-પાઠ કે ધાર્મિક વિધિઓ પર કોઈ અસર નહીં પડે, પરંતુ લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો અને દત્તક લેવા જેવા કાયદાકીય કામોમાં દરેક નાગરિક (ભલે તે ગમે તે ધર્મનો હોય) માટે એક જ સરખો કાયદો લાગુ પડશે.

👉આગામી 25 માર્ચના રોજ વિધાનસભામાં આ બિલ પર થનારી ચર્ચા ગુજરાતના કાયદાકીય ઇતિહાસમાં એક નવું પ્રકરણ ઉમેરશે. સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીઓ પહેલા સરકારનો આ નિર્ણય રાજકીય રીતે પણ અત્યંત મહત્વનો માનવામાં આવી રહ્યો છે.