શિક્ષણ કે ભેદભાવ? UGC ના નવા કાયદા સામે #UGCRollback નો ટ્રેન્ડ; શું સવર્ણ વિદ્યાર્થીઓ ‘સ્વઘોષિત ગુનેગાર’ બનશે?

UGC એ 13 જાન્યુઆરી, 2026 ના રોજ ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં સમાનતા જાળવવા માટે નવા નિયમો જાહેર કર્યા છે. તંત્રનો દાવો છે કે આનાથી ભેદભાવ અટકશે, પરંતુ સવર્ણ (સામાન્ય વર્ગ) અને અન્ય સંગઠનો આને ‘એકતરફી’ ગણાવી રહ્યા છે.

યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (UGC) દ્વારા તાજેતરમાં અમલી બનાવવામાં આવેલા ‘Promotion of Equity in Higher Education Institutions Regulations 2026’ ને કારણે સમગ્ર દેશમાં શિક્ષણ જગતથી લઈને ન્યાયતંત્ર સુધી ખળભળાટ મચી ગયો છે. આ નિયમોનો વિરોધ એટલો ઉગ્ર બન્યો છે કે સોશિયલ મીડિયા પર #UGCRollback ટ્રેન્ડ થઈ રહ્યો છે અને મામલો સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો છે.

​શું છે આ વિવાદિત નિયમ?

​નવા નિયમો મુજબ, દરેક યુનિવર્સિટી અને કોલેજમાં નીચે મુજબની વ્યવસ્થાઓ કરવી ફરજિયાત છે:

• 24×7 ઇક્વિટી હેલ્પલાઇન: ભેદભાવની ફરિયાદ માટે ચોવીસ કલાક ચાલતી હેલ્પલાઇન.
• ​ઇક્વિટી સ્ક્વોડ અને કમિટી: કેમ્પસમાં દેખરેખ રાખવા માટે ખાસ ટુકડી.
• ​કડક સજા: નિયમોનું પાલન ન કરનાર સંસ્થાની માન્યતા રદ થઈ શકે છે અથવા તેમનું ફંડ રોકી શકાય છે.

​સેકશન 3(C) પર સૌથી વધુ વિવાદ કેમ?

સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરવામાં આવેલી PIL (જાહેર હિતની અરજી) માં ખાસ કરીને સેકશન 3(C) ને પડકારવામાં આવ્યું છે. વિરોધકર્તાઓનો આરોપ છે કે:

1. ભેદભાવપૂર્ણ વ્યાખ્યા: આ નિયમમાં ‘જાતિગત ભેદભાવ’ને માત્ર SC, ST અને OBC વિદ્યાર્થીઓ સાથે થતા અન્યાય સુધી મર્યાદિત રાખવામાં આવ્યો છે. એટલે કે સામાન્ય વર્ગના વિદ્યાર્થીઓ આ કાયદા હેઠળ સુરક્ષિત નથી.
2. ખોટી ફરિયાદોનો ડર: નિયમમાં ‘ખોટી ફરિયાદ’ કરનાર સામે કોઈ સજાની જોગવાઈ નથી. વિદ્યાર્થીઓને ડર છે કે આનો ઉપયોગ અંગત અદાવત રાખવા માટે થઈ શકે છે, જે કારકિર્દી બરબાદ કરી શકે છે.
3. ​એકતરફી કમિટી: ઇક્વિટી કમિટીમાં સામાન્ય વર્ગનું પ્રતિનિધિત્વ ફરજિયાત રાખવામાં આવ્યું નથી.

​બરેલી મેજિસ્ટ્રેટનું રાજીનામું

વિરોધની ગંભીરતાનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે બરેલીના સિટી મેજિસ્ટ્રેટ અલંકાર અગ્નિહોત્રીએ આ નિયમોના વિરોધમાં પોતાના પદ પરથી રાજીનામું આપી દીધું છે. તેમણે આ નિયમોને ‘વિભાજનકારી’ ગણાવ્યા છે.

UGC નો પક્ષ: આ નિયમો કેમ જરૂરી છે?

UGC નું કહેવું છે કે વર્ષ 2020 થી 2025 વચ્ચે જાતિગત ભેદભાવની ફરિયાદોમાં 100% થી વધુ વધારો થયો છે. રોહિત વેમુલા અને પાયલ તડવી જેવા કિસ્સાઓમાં સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલા નિર્દેશોને આધારે આ કડક માળખું તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે જેથી કેમ્પસમાં દરેકને સમાન આદર મળી શકે.

1. જવાબદારી હવે સીધી વડાની:
2012 ના નિયમોમાં જો કોઈ વિદ્યાર્થી સાથે ભેદભાવ થાય, તો જવાબદારી વહેંચાયેલી રહેતી અને ઘણીવાર કોઈ કડક પગલાં લેવાતા નહીં. પરંતુ 2026 ના નવા નિયમોમાં જો કોઈ પણ પ્રકારનો જાતિગત ભેદભાવ કેમ્પસમાં જોવા મળશે, તો તે યુનિવર્સિટીના વાઈસ ચાન્સેલર કે કોલેજના પ્રિન્સિપાલને સીધા જવાબદાર ગણવામાં આવશે.

2. 24×7 મોનિટરિંગ:
પહેલા માત્ર એક સમિતિ બનાવી દેવામાં આવતી હતી. હવે, દરેક સંસ્થાએ 24 કલાક કાર્યરત હેલ્પલાઇન શરૂ કરવી પડશે. એટલું જ નહીં, કેમ્પસમાં ‘ઇક્વિટી સ્ક્વોડ’ તૈનાત રહેશે જે સુનિશ્ચિત કરશે કે ક્યાંય કોઈ વિદ્યાર્થી સાથે અન્યાય તો નથી થઈ રહ્યો ને!

3. સુપરફાસ્ટ ન્યાય:
નવા નિયમોમાં સમયનું ખૂબ મહત્વ છે. ફરિયાદ મળ્યાના માત્ર 24 કલાકમાં સંસ્થાએ પ્રાથમિક કાર્યવાહી કરવી પડશે અને વધુમાં વધુ 60 દિવસની અંદર આખી તપાસ પૂરી કરી ન્યાય આપવો પડશે. જૂના નિયમોમાં આ પ્રક્રિયા વર્ષો સુધી ખેંચાતી હતી.

4. OBC ને મળ્યું કવચ:
2012 ના નિયમોમાં મુખ્યત્વે SC અને ST વિદ્યાર્થીઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત હતું. પરંતુ રોહિત વેમુલા અને પાયલ તડવી જેવા કિસ્સાઓ બાદ, હવે નવા નિયમોમાં OBC (અન્ય પછાત વર્ગ) ના વિદ્યાર્થીઓને પણ સત્તાવાર રીતે આ ‘ઇક્વિટી પ્રોટેક્શન’ હેઠળ આવરી લેવામાં આવ્યા છે.

🧐જોકે, આ કડક નિયમો સામે હવે વિરોધનો સૂર પણ ઉઠ્યો છે. વિરોધકર્તાઓનું કહેવું છે કે આટલી કડક જોગવાઈઓ અને ‘ઇક્વિટી સ્ક્વોડ’ જેવા પાવરનો ખોટો ઉપયોગ પણ થઈ શકે છે, જેનાથી સામાન્ય વર્ગના વિદ્યાર્થીઓના અધિકારો જોખમાઈ શકે છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે સુપ્રીમ કોર્ટ આ નવા નિયમો પર શું વલણ અપનાવે છે

🫵આગામી પગલું: સુપ્રીમ કોર્ટ હવે આ મામલે સુનાવણી કરશે કે શું આ નિયમો ખરેખર સમાનતાના અધિકાર (Article 14) નું ઉલ્લંઘન કરે છે કે નહીં.